Prowadzenie firmy wiąże się z ryzykiem. Nawet najlepiej zaplanowany biznes może napotkać problemy finansowe, które początkowo wydają się przejściowe, lecz z czasem zaczynają się pogłębiać. Narastające zadłużenie, trudności z regulowaniem zobowiązań oraz utrata płynności finansowej mogą doprowadzić przedsiębiorstwo na skraj upadłości. W takich okolicznościach wielu przedsiębiorców decyduje się na restrukturyzację, traktując ją jako realną alternatywę dla bankructwa.
W tym artykule wyjaśniamy, na czym polega restrukturyzacja firmy, jakie są jej formy oraz jak proces ten wpływa na finansowanie faktoringowe.
Czym jest restrukturyzacja firmy?
Restrukturyzacja przedsiębiorstwa to formalne postępowanie prawne, którego celem jest zawarcie porozumienia z wierzycielami i uniknięcie ogłoszenia upadłości. Mogą z niej skorzystać zarówno przedsiębiorcy zagrożeni niewypłacalnością, jak i ci, którzy już utracili zdolność do terminowego regulowania zobowiązań. Działania restrukturyzacyjne mogą obejmować m.in. renegocjację zobowiązań, optymalizację kosztów, zmianę modelu biznesowego, reorganizację zatrudnienia czy sprzedaż części majątku. Najczęściej podejmuje się je w sytuacji pogarszającej się płynności finansowej, spadku rentowności lub narastającego zadłużenia, aby uniknąć niewypłacalności i upadłości.
Kiedy firma jest niewypłacalna?
Za niewypłacalnego uznaje się dłużnika, który:
- nie spłaca wymagalnych zobowiązań pieniężnych przez okres dłuższy niż 3 miesiące,
- lub którego zobowiązania od ponad 24 miesięcy przewyższają wartość posiadanego majątku.
Z kolei przedsiębiorstwo zagrożone niewypłacalnością to takie, którego sytuacja finansowa wskazuje, że w niedalekiej przyszłości może utracić zdolność płatniczą.
Cel i znaczenie postępowania restrukturyzacyjnego
Podstawowym celem restrukturyzacji jest ochrona firmy przed egzekucją oraz stworzenie warunków do wdrożenia zmian umożliwiających dalsze funkcjonowanie przedsiębiorstwa. Postępowanie restrukturyzacyjne pozwala m.in. na:
- czasowe wstrzymanie spłaty wybranych zobowiązań,
- zawieszenie postępowań egzekucyjnych,
- ochronę kluczowych umów przed wypowiedzeniem,
- renegocjację warunków spłaty zadłużenia.
Dzięki temu przedsiębiorca zyskuje czas na uporządkowanie finansów i wdrożenie planu naprawczego.
Rodzaje postępowań restrukturyzacyjnych, a relacje z faktorem
Prawo restrukturyzacyjne przewiduje cztery podstawowe tryby postępowania, które różnią się zakresem ochrony dłużnika, stopniem ingerencji w zarząd przedsiębiorstwem oraz wpływem na relacje z wierzycielami. Ma to bezpośrednie znaczenie dla funkcjonowania umów faktoringowych.
1. Postępowanie o zatwierdzenie układu (PZU)
To najmniej sformalizowany tryb restrukturyzacji. Dłużnik zachowuje pełną kontrolę nad przedsiębiorstwem, a rola nadzorcy ogranicza się do wsparcia w przygotowaniu układu. W praktyce wpływ na bieżące umowy faktoringowe jest tu najmniejszy, choć faktor może analizować sytuację pod kątem ryzyka i ewentualnie ograniczyć limit finansowania.
2. Przyspieszone postępowanie układowe
Ten tryb umożliwia szybkie zawarcie układu z wierzycielami, przy jednoczesnym objęciu ochroną przed egzekucją. Może to wpływać na sposób regulowania zobowiązań wobec faktora oraz na ujmowanie wierzytelności w spisie wierzytelności.
3. Postępowanie układowe
Jest stosowane w bardziej złożonych sytuacjach, gdy liczba wierzytelności spornych jest większa. Zakres ingerencji sądu i nadzorcy jest tu szerszy, co może wymagać dokładnej analizy umowy faktoringu, w szczególności w zakresie zabezpieczeń i regresu.
4. Postępowanie sanacyjne
To najbardziej rozbudowany tryb restrukturyzacji. Obejmuje nie tylko zawarcie układu, lecz także działania sanacyjne mające na celu głęboką restrukturyzację przedsiębiorstwa. W tym modelu ingerencja w majątek oraz relacje kontraktowe jest najszersza, co może bezpośrednio wpływać na dalsze obowiązywanie umowy faktoringu, poziom finansowania oraz sposób zabezpieczenia roszczeń faktora.
Restrukturyzacja, a faktoring – co warto wiedzieć?
Restrukturyzacja wpływa również na dostęp do zewnętrznego finansowania, w tym faktoringu. Wiele zależy od rodzaju zawartej umowy faktoringowej.
- Faktoring pełny (bez regresu) zazwyczaj nie ma istotnego wpływu na spis wierzytelności, ponieważ ryzyko niewypłacalności kontrahenta przejmuje faktor.
- Faktoring niepełny lub odwrotny wiąże się z koniecznością uwzględnienia zabezpieczeń oraz poręczeń w spisie wierzytelności.
Z perspektywy postępowania restrukturyzacyjnego zagadnieniem o fundamentalnym znaczeniu pozostaje prawidłowe ujęcie wierzytelności wynikających z umów faktoringu w spisie wierzytelności, o którym mowa w przepisach ustawy z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne. Zakres i sposób ich ujawnienia uzależniony jest jednak w istotnym stopniu od konstrukcji prawnej danego rodzaju faktoringu. Wbrew niekiedy spotykanym twierdzeniom nadzorców sądowych, jakoby wszczęcie postępowania restrukturyzacyjnego pozostawało bez wpływu na relacje faktoringowe, stanowisko to nie oddaje w pełni złożoności problemu.
W przypadku faktoringu pełnego, a więc takiego, w którym faktor przejmuje na siebie ryzyko niewypłacalności dłużnika pierwotnego, umowa faktoringu co do zasady nie rodzi konieczności ujmowania odrębnej wierzytelności faktora w spisie wierzytelności sporządzanym na potrzeby postępowania restrukturyzacyjnego. Przeniesienie wierzytelności następuje bowiem definitywnie, a faktor nie zachowuje roszczenia regresowego wobec faktoranta.
Odmiennie należy ocenić sytuację w przypadku faktoringu niepełnego (z regresem) oraz faktoringu odwrotnego. W tych wariantach kluczowe znaczenie mają ustanowione na rzecz faktora zabezpieczenia, w tym zabezpieczenia rzeczowe na majątku dłużnika oraz poręczenia osób trzecich. Zarówno wierzytelności zabezpieczone, jak i roszczenia regresowe powinny zostać ujawnione w spisie wierzytelności, przy czym poręczyciele winni zostać wskazani jako wierzyciele warunkowi, stosownie do charakteru ich odpowiedzialności oraz zgodnie z zasadami wynikającymi z Prawa restrukturyzacyjnego.
Dodatkowe kontrowersje budzi ustalenie wysokości wierzytelności podlegającej wpisowi do spisu. Brak szczegółowych regulacji ustawowych odnoszących się wprost do umów faktoringu powoduje, że nie jest jednoznaczne, czy w spisie wierzytelności należy wykazać cały przyznany faktorantowi limit faktoringowy, czy jedynie jego faktycznie wykorzystaną część. W tym zakresie pomocniczą wskazówkę interpretacyjną stanowi art. 256 ust. 2 Prawa restrukturyzacyjnego, z którego wynika, iż w spisie wierzytelności uwzględnia się wyłącznie tę część zobowiązania, która na dzień poprzedzający dzień otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego była rzeczywiście wykorzystana przez dłużnika. W konsekwencji należy przyjąć, że do spisu wierzytelności powinna zostać wpisana jedynie wykorzystana część limitu faktoringowego, a nie jego wartość maksymalna.
Restrukturyzacja faktoranta, a restrukturyzacja dłużnika – jakie są różnice?
W kontekście faktoringu zasadnicze znaczenie ma ustalenie, kto znajduje się w restrukturyzacji. Inne konsekwencje prawne i finansowe powstają bowiem w sytuacji, gdy postępowanie restrukturyzacyjne dotyczy faktoranta (czyli przedsiębiorcy korzystającego z faktoringu), a inne – gdy restrukturyzację przechodzi dłużnik z faktury (kontrahent).
1. Gdy restrukturyzację przechodzi faktorant
Jeżeli postępowanie restrukturyzacyjne otwierane jest wobec przedsiębiorcy korzystającego z faktoringu, kluczowe znaczenie mają:
- konstrukcja umowy faktoringowej,
- zakres zabezpieczeń ustanowionych na rzecz faktora,
- charakter faktoringu (pełny, niepełny, odwrotny).
W takiej sytuacji:
- konieczne może być ujawnienie wierzytelności faktora w spisie wierzytelności,
- roszczenia regresowe (w faktoringu z regresem) podlegają analizie pod kątem objęcia układem,
- faktor może wstrzymać finansowanie nowych faktur,
- możliwe jest ograniczenie lub zamrożenie limitu faktoringowego,
- znaczenia nabierają klauzule wypowiedzenia umowy zawarte w OWU.
Oznacza to, że restrukturyzacja faktoranta może wpłynąć na dalszą dostępność finansowania, choć sama umowa faktoringu – szczególnie jeśli zostanie uznana za umowę o podstawowym znaczeniu – może podlegać ochronie.
2. Gdy restrukturyzację przechodzi dłużnik (odbiorca faktury)
Odmienna sytuacja występuje wtedy, gdy postępowanie restrukturyzacyjne dotyczy kontrahenta, który ma zapłacić za fakturę objętą faktoringiem.
W takim przypadku:
- wierzytelność może zostać objęta układem,
- dochodzi do wstrzymania egzekucji,
- spłata może zostać rozłożona na raty lub częściowo umorzona,
- zmienia się harmonogram płatności.
Skutki zależą jednak od rodzaju faktoringu:
- w faktoringu pełnym (bez regresu) ryzyko niewypłacalności dłużnika co do zasady przejmuje faktor,
- w faktoringu z regresem ryzyko może wrócić do faktoranta, jeżeli umowa tak stanowi,
- w faktoringu odwrotnym kluczowe znaczenie ma charakter finansowanego zobowiązania.
Oznacza to, że restrukturyzacja dłużnika może bezpośrednio wpłynąć na płynność finansową faktoranta, nawet jeśli sam przedsiębiorca nie znajduje się w trudnej sytuacji.
Dlaczego to rozróżnienie ma znaczenie?
W praktyce gospodarczej bardzo często analizuje się wyłącznie sytuację przedsiębiorcy w restrukturyzacji, pomijając fakt, że równie istotne konsekwencje może wywołać restrukturyzacja jego kontrahenta. W przypadku faktoringu oba scenariusze wymagają odrębnej oceny prawnej oraz finansowej.
Dlatego przy analizie wpływu restrukturyzacji na faktoring zawsze należy ustalić:
- Kto jest objęty postępowaniem?
- Jaki jest rodzaj faktoringu?
- Czy występują zabezpieczenia lub regres?
- Czy wierzytelność podlega objęciu układem?
Dopiero zestawienie tych elementów pozwala ocenić realne skutki dla finansowania bieżącej działalności przedsiębiorstwa.
Czy firma w restrukturyzacji może otrzymać faktoring?
Otworzenie postępowania restrukturyzacyjnego nie wyklucza możliwości korzystania z faktoringu. Nie oznacza to jednak, że finansowanie będzie dostępne na dotychczasowych zasadach. Każdorazowo decyduje indywidualna ocena ryzyka przeprowadzona przez faktora.
Instytucja finansująca analizuje przede wszystkim: rodzaj postępowania restrukturyzacyjnego, etap postępowania, strukturę odbiorców, jakość wierzytelności oraz realne perspektywy kontynuacji działalności. Kluczowe znaczenie ma również konstrukcja umowy faktoringowej oraz zakres zabezpieczeń.
Możliwe są następujące scenariusze:
- utrzymanie finansowania przy ograniczonym limicie,
- finansowanie wyłącznie wybranych kontrahentów,
- wstrzymanie finansowania nowych faktur,
- żądanie dodatkowych zabezpieczeń,
- podwyższenie kosztów finansowania.
Jeżeli przedsiębiorstwo prowadzi stabilną działalność operacyjną i generuje wierzytelności wobec wypłacalnych kontrahentów, faktoring może wspierać proces restrukturyzacyjny, poprawiając bieżącą płynność i umożliwiając realizację planu naprawczego.
Restrukturyzacja nie oznacza więc automatycznej utraty dostępu do faktoringu. O możliwości finansowania decyduje konkretna sytuacja przedsiębiorstwa oraz model współpracy z faktorem.
O czym trzeba pamiętać w kontekście faktoringu?
Uzupełnienia wymaga również kwestia wpływu otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego na trwałość ramowej umowy faktoringu. Z punktu widzenia ochrony ciągłości działalności gospodarczej dłużnika zasadne jest zakwalifikowanie ramowej umowy faktoringu jako umowy o podstawowym znaczeniu dla funkcjonowania przedsiębiorstwa w rozumieniu przepisów ustawy – Prawo restrukturyzacyjne. W konsekwencji umowa taka powinna zostać ujęta w wykazie (liście) umów o podstawowym znaczeniu, co uruchamia mechanizm ochronny polegający na ograniczeniu możliwości jej wypowiedzenia przez kontrahenta dłużnika.
Ma to szczególne znaczenie w realiach rynkowych, w których ogólne warunki umów faktoringowych (OWU) powszechnie przewidują uprawnienie faktora do wypowiedzenia umowy ze skutkiem natychmiastowym, bądź bez zachowania ustawowych lub umownych okresów wypowiedzenia, w przypadku otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego wobec faktoranta. Wpisanie ramowej umowy faktoringu na listę umów o podstawowym znaczeniu pozwala na zastosowanie reżimu ochronnego przewidzianego w Prawie restrukturyzacyjnym, którego celem jest zapobieżenie destabilizacji finansowania bieżącej działalności przedsiębiorstwa oraz zapewnienie realnej skuteczności procesu restrukturyzacyjnego.
Wpływ faktoringu na restrukturyzację – podsumowanie
Tak – jak wynika z powyższego artykułu, mimo złożoności przepisów i licznych interpretacji, finansowanie faktoringiem w trakcie postępowania restrukturyzacyjnego jest dopuszczalne. Wymaga jednak dokładnej analizy umowy oraz ścisłej współpracy z nadzorcą i instytucją finansującą.
Restrukturyzacja nie oznacza automatycznej utraty faktoringu, jednak jej wpływ zależy od rodzaju postępowania, konstrukcji umowy oraz tego, kto znajduje się w restrukturyzacji – faktorant czy jego kontrahent. W faktoringu pełnym co do zasady nie powstaje odrębna wierzytelność faktora wobec przedsiębiorcy, natomiast w modelu z regresem roszczenia regresowe i zabezpieczenia mogą zostać ujęte w spisie wierzytelności. Do spisu trafia wyłącznie wykorzystana część limitu faktoringowego, a nie jego maksymalna wartość. W praktyce faktoring może wspierać proces naprawczy, jednak dalsza dostępność finansowania zawsze wymaga indywidualnej analizy prawnej i oceny ryzyka.
